ریسک‌های ESG در زنجیره تأمین و راهکارهای اجرایی برای سازمان‌های ایرانی

نیاز به مشاوره دارید؟ با ما تماس بگیرید...

۰۲۳-۳۶۶۵۰ (۳۰ خط) ۰۲۳-۳۳۴۴۴۸۱۴

مشاوره رایگان

سفارش گواهینامه ایزو

ریسک‌های ESG در زنجیره تأمین یعنی تهدیدهایی که از بی‌توجهی به محیط‌زیست، حقوق اجتماعی و اصول شفافیت و حاکمیت شرکتی در مسیر تأمین کالا و خدمات ناشی می‌شوند.

بر اساس گزارش جهانی LRQA’s Supply Chain ESG Risk Outlook 2025، ریسک‌های زنجیره تأمین تنها محدود به کشورهای درحال‌توسعه نیستند؛ حتی بازارهای غربی نیز با چالش‌های جدی در زمینه کارگری، محیط‌زیست و شفافیت مواجه‌اند. برای سازمان‌های ایرانی که به دنبال حضور پایدار در بازارهای جهانی هستند، توجه به این ریسک‌ها و طراحی راهکارهای اجرایی، یک انتخاب نیست؛ بلکه یک ضرورت استراتژیک است.

ریسک‌های ESG در زنجیره تأمین چیست؟

چرا شناسایی این ریسک‌ها مهم است؟

در سال‌های اخیر، مفهوم ESG ( محیط‌زیست، مسائل اجتماعی و حاکمیت شرکتی) به یکی از معیارهای اصلی در ارزیابی عملکرد و اعتبار سازمان‌ها تبدیل شده است. سازمان‌هایی که صرفاً به سودآوری مالی فکر می‌کنند و مسائل زیست‌محیطی یا اجتماعی را نادیده می‌گیرند، دیر یا زود با چالش‌های جدی مواجه می‌شوند. این موضوع در زنجیره‌های تأمین اهمیت دوچندان دارد؛ چرا که هر حلقه ضعیف می‌تواند کل اعتبار برند را به خطر بیندازد. این مفهوم مهم است چون:

• ریسک‌های ESG می‌توانند باعث تحریم‌های قانونی، جریمه‌های مالی و از دست رفتن مجوزها شوند.
• مصرف‌کنندگان و سرمایه‌گذاران امروز بیش از گذشته به مسائل اخلاقی و زیست‌محیطی اهمیت می‌دهند. بنابراین یک رسوایی کوچک در زنجیره تأمین می‌تواند اعتماد بازار را از بین ببرد.
• مدیریت صحیح ریسک‌های ESG علاوه بر کاهش تهدیدها، فرصت‌هایی برای ایجاد مزیت رقابتی و ورود به بازارهای بین‌المللی فراهم می‌کند.

استانداردهای ایزو مرتبط با ESG و زنجیره تأمین

ایزو استانداردهای متعددی دارد که هر کدام بخشی از ریسک‌های ESG را پوشش می‌دهند. در حوزه زنجیره تأمین پایدار، مهم‌ترین‌ها ISO 20400 (تأمین پایدار) و ISO 26000 (مسئولیت اجتماعی) هستند، و برای تکمیل آن‌ها می‌توان از ISO 14001، ISO 37001، ISO 45001، ISO 31000 و ISO 37000 بهره گرفت. این استانداردها به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به محیط‌زیست (E)، مسائل اجتماعی (S) و حاکمیت شرکتی (G) مرتبط می‌شوند:

۱. ISO 20400 – Sustainable Procurement

• این استاندارد به‌طور مستقیم به تأمین پایدار می‌پردازد.

• به سازمان‌ها کمک می‌کند معیارهای ESG را در فرآیند خرید و انتخاب تأمین‌کنندگان لحاظ کنند.

• تمرکز آن روی انتخاب تأمین‌کننده مسئول، شفافیت، رعایت حقوق بشر و کاهش اثرات زیست‌محیطی است.

۲. ISO 26000 – Social Responsibility

• یک راهنمای جامع در حوزه مسئولیت اجتماعی سازمان‌ها است.

• شامل موضوعاتی مثل حقوق بشر، شرایط کار، محیط‌زیست، رفتار اخلاقی و مشارکت در توسعه پایدار.

• گرچه گواهی‌پذیر نیست، اما چارچوب مفهومی مهمی برای مدیریت ریسک‌های ESG محسوب می‌شود.

۳. ISO 14001 – Environmental Management Systems

• مرتبط با مدیریت محیط‌زیست و بخشی از بعد E در ESG.

• به سازمان کمک می‌کند اثرات زیست‌محیطی فعالیت‌های خود و زنجیره تأمین را کاهش دهد (مثل کاهش آلودگی، مدیریت انرژی و پسماند).

۴. ISO 37001 – Anti-bribery Management Systems

• در حوزه حاکمیت شرکتی (G) اهمیت ویژه دارد.

• به سازمان‌ها کمک می‌کند نظامی برای پیشگیری، شناسایی و مقابله با رشوه‌خواری و فساد در زنجیره تأمین ایجاد کنند.

۵. ISO 45001 – Occupational Health and Safety

• به مسائل ایمنی و بهداشت شغلی در حوزه اجتماعی (S) می‌پردازد.

• تأمین‌کنندگان و پیمانکاران با پیاده‌سازی این استاندارد می‌توانند ریسک‌های ایمنی کارکنان را به حداقل برسانند.

۶. ISO 31000 – Risk Management

• چارچوبی عمومی برای مدیریت ریسک ارائه می‌دهد.

• می‌توان از آن برای شناسایی، ارزیابی و کاهش ریسک‌های ESG در زنجیره تأمین استفاده کرد.

۷. ISO 37000 – Governance of Organizations

• استانداردی جدیدتر که چارچوبی برای حاکمیت شرکتی ارائه می‌دهد.

• به موضوعاتی مثل شفافیت، پاسخگویی، اخلاق کسب‌وکار و مدیریت پایدار می‌پردازد.

چشم‌انداز جهانی ریسک‌های ESG در زنجیره تأمین

۱- چالش‌های کارگری حتی در کشورهای پیشرفته

تصور بسیاری از مدیران این است که اگر تأمین‌کننده‌ای در کشوری توسعه‌یافته فعالیت کند، الزاماً ریسک کارگری یا نقض حقوق بشر وجود ندارد. اما شواهد نشان می‌دهد حتی استرالیا با مشکلاتی چون استثمار کارگران مهاجر مواجه است.

۲- پارادوکس نیِرشورینگ

بازگرداندن تولید به کشورهای نزدیک یا داخل مرزها (Nearshoring) تضمین‌کننده کاهش ریسک نیست. به‌ویژه شرکت‌های آمریکایی دریافته‌اند که انتقال تولید به داخل کشور نیز با مشکلات مشابهی همچون کمبود نیروی کار متخصص یا ضعف در رعایت مقررات کارگری همراه است.

۳- اثرگذاری ژئوپولیتیک بر تصمیمات تأمین

تنش‌های سیاسی، جنگ‌ها و تحریم‌ها می‌توانند مسیر زنجیره‌های تأمین را در کوتاه‌ترین زمان تغییر دهند. این موضوع برای سازمان‌های ایرانی که در معرض تحریم‌ها و محدودیت‌های مالی بین‌المللی هستند، بسیار پررنگ‌تر است.

چرا ریسک‌های ESG برای سازمان‌های ایرانی مهم است؟

سازمان‌های ایرانی در چند سال اخیر با چالش‌های متعددی در حوزه زنجیره تأمین مواجه بوده‌اند؛ از محدودیت‌های ناشی از تحریم گرفته تا کمبود منابع و نوسانات ارزی. در چنین شرایطی، بی‌توجهی به ESG می‌تواند پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد:

• از دست رفتن فرصت همکاری با برندهای بین‌المللی: بسیاری از شرکت‌های خارجی پیش از همکاری، وضعیت ESG تأمین‌کنندگان خود را بررسی می‌کنند.
• افزایش ریسک حقوقی و مالی: در صورت نقض حقوق کار یا آسیب‌های زیست‌محیطی، امکان جریمه‌های سنگین و محدودیت‌های قانونی وجود دارد.
• خدشه‌دار شدن اعتبار برند داخلی: حتی مصرف‌کنندگان ایرانی نیز روزبه‌روز حساس‌تر می‌شوند و بی‌توجهی به مسائل اخلاقی و زیست‌محیطی می‌تواند به کاهش اعتماد عمومی منجر شود.

راهکارهای اجرایی برای مدیریت ریسک‌های ESG در ایران

۱. طراحی چارچوب مسئولانه تأمین

سازمان‌ها باید کدهای رفتاری (Code of Conduct) برای تأمین‌کنندگان تدوین کنند. این کدها شامل الزامات محیط‌زیستی (مانند مدیریت پسماند، کاهش آلاینده‌ها)، اجتماعی (مانند حقوق کارگران، ایمنی محیط کار) و حاکمیتی (مانند شفافیت در قراردادها) است.

۲. ایجاد شفافیت و رهگیری در زنجیره تأمین

شفافیت بزرگ‌ترین ابزار مقابله با ریسک است. استفاده از فناوری‌هایی مانند بلاک‌چین یا سیستم‌های ERP می‌تواند امکان رهگیری مسیر کالا از تأمین‌کننده اولیه تا مشتری نهایی را فراهم کند. این کار نه‌تنها اعتماد را افزایش می‌دهد بلکه تخلفات احتمالی را سریع‌تر آشکار می‌کند.

۳. پایش مستمر با داده‌های بومی و بین‌المللی

داده‌های به‌روز و قابل‌اعتماد به سازمان‌ها کمک می‌کند تا تصمیمات آگاهانه‌تری بگیرند. سازمان‌های ایرانی می‌توانند با ترکیب ممیزی‌های داخلی و داده‌های بین‌المللی، نقشه‌ای جامع از ریسک‌های ESG ترسیم کنند.

۴. تنوع‌بخشی به منابع تأمین

وابستگی به یک کشور یا تأمین‌کننده می‌تواند بسیار خطرناک باشد. به‌ویژه در شرایط تحریم، تنوع‌بخشی به منابع داخلی و منطقه‌ای باعث کاهش آسیب‌پذیری در برابر بحران‌های ژئوپولیتیک می‌شود.

۵. آموزش و فرهنگ‌سازی

هیچ چارچوب یا فناوری‌ای بدون آموزش نتیجه نمی‌دهد. کارکنان و تأمین‌کنندگان باید به‌خوبی با مفاهیم ESG و اثرات آن آشنا شوند. برگزاری کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی می‌تواند در تغییر نگرش‌ها نقش کلیدی داشته باشد.

۶. هم‌راستاسازی با استانداردها و قوانین جهانی

اتحادیه اروپا و بسیاری از کشورها در حال تصویب مقررات سخت‌گیرانه‌تری در حوزه «Due Diligence» هستند. سازمان‌های ایرانی برای حضور در بازارهای صادراتی، باید فرآیندهای خود را با این الزامات تطبیق دهند.

چالش‌ها و فرصت‌های خاص ایران

البته اجرای کامل ESG در ایران با چالش‌هایی روبه‌رو است:

• محدودیت‌های دسترسی به فناوری‌های پیشرفته رهگیری،
• هزینه‌های بالای انطباق با استانداردهای بین‌المللی،
• نبود الزامات قانونی داخلی سخت‌گیرانه در برخی حوزه‌ها.

اما در کنار این چالش‌ها، فرصت‌های بزرگی نیز وجود دارد:

• استفاده از ESG برای جذب سرمایه‌گذاران خارجی در پروژه‌های مشترک،
• ارتقای تصویر برندهای ایرانی به‌عنوان «تأمین‌کنندگان مسئول»،
• ایجاد تمایز رقابتی در بازار داخلی و منطقه‌ای.

جمع‌بندی

ریسک در زنجیره تأمین همه‌جا وجود دارد؛ چه در کشورهای پیشرفته و چه در بازارهای نوظهور. برای سازمان‌های ایرانی، مدیریت این ریسک‌ها نه‌تنها برای بقا بلکه برای رشد و رقابت‌پذیری ضروری است.

سرمایه‌گذاری بر روی شفافیت، داده‌های باکیفیت، آموزش، تنوع‌بخشی و انطباق با استانداردهای جهانی می‌تواند مسیر آینده را روشن‌تر سازد. سازمان‌هایی که امروز ESG را به‌عنوان یک رویکرد استراتژیک بپذیرند، فردا در برابر بحران‌ها مقاوم‌تر خواهند بود و جایگاه محکمتری در زنجیره تأمین جهانی پیدا خواهند کرد.

اخذ گواهینامه ایزو معتبر از ایزوسیستم

این مقاله به صورت اختصاصی توسط تیم فنی ایزوسیستم آماده شده است، هرگونه بهره‌برداری بدون ذکر نام و آدرس منبع شرعا و قانونا ممنوع می‌باشد.